Czasem odnoszę wrażenie, że czytanie życiorysów wybitnych czy sławnych ludzi, może dostarczyć nam ciekawych informacji na temat pewnych mechanizmów rządzących polityką, a o których to mechanizmach nie dowiemy się z podręczników historii. Zwróciłem już na to uwagę w blogach Życiorys i Generał. Jedną z najwybitniejszych postaci polskiej i nie tylko polskiej reformacji był Jan Łaski. Aż dziw bierze, jakim sposobem człowiek z peryferyjnego państwa europejskiego mógł osiągnąć tak wiele na Zachodzie. Poniżej informacje z Wikipedii.

x

Jan Łaski herbu Korab, znany też jako: Joannes a Lasco, Jan z Łaska, Lascius, (ur. 1499 w Łasku, zm. 8 stycznia 1560 w Pińczowie) – początkowo ksiądz katolicki, prepozyt kapituły katedralnej poznańskiej w latach 1506–1512, proboszcz gnieźnieński i łęczycki, kustosz płocki, archidiakon warszawski, kanonik krakowski, następnie minister (pastor) i teolog ewangelicko-reformowany, najwybitniejszy polski działacz reformacji, humanista, pisarz, tłumacz i dyplomata, sekretarz króla Zygmunta I Starego od 1521 roku. Organizator zborów ewangelickich w Anglii i wschodniej Fryzji, twórca Kościoła kalwińskiego w Polsce. Bratanek prymasa Polski Jana Łaskiego (Starszego). Jedyny polski działacz reformacji o znaczeniu europejskim. Jan Łaski jest zasłużony dla rozwoju polskiego języka literackiego i piśmiennictwa oraz dla rozwoju polskiego humanizmu i tradycji demokratycznych. W 1603 roku jako autor trafił do pierwszego polskiego Indeksu Ksiąg Zakazanych powstałego z inicjatywy biskupa Bernarda Maciejowskiego.

Lata nauki i poszukiwań

Urodził się w zamożnej i wpływowej polskiej rodzinie szlacheckiej herbu Korab, jako syn wojewody sieradzkiego Jarosława i Zuzanny z Bąkowej Góry oraz brat dyplomatów Hieronima oraz Stanisława. Nauki zaczął pobierać na dworze swojego stryja, również Jana Łaskiego (1456–1531), kanclerza wielkiego koronnego a później arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa Polski. W latach 1514–1519 wyjechał na studia, najpierw do Wiednia, a następnie do Włoch, gdzie studiował prawo teologiczne, literaturę starożytną oraz języki (łacina, greka, niemiecki i włoski) na uniwersytetach w Bolonii i Padwie.

Zgodnie z życzeniem stryja, Łaski poświęcił się karierze duchownej, jednak przede wszystkim chciał poznać intelektualne prądy epoki. Z tego powodu w 1525 wyjechał ponownie na Zachód. W Bazylei zaprzyjaźnił się z wybitnym humanistą Erazmem z Rotterdamu, mieszkał w jego domu kilka miesięcy, łożył na jego utrzymanie i w końcu odkupił cenne zbiory biblioteczne Erazma pozwalając mu korzystać z nich do końca życia. Później cały zbiór biblioteczny sprowadził do Polski na polecenie Łaskiego Andrzej Frycz Modrzewski.

Europa Zachodnia znajdowała się w tym czasie w zarzewiu powstającej reformacji i Łaski zaznajomił się z rozmaitymi nurtami ideowymi tej epoki. Poznał wybitnych reformatorów: Huldrycha Zwingliego, Joachima Camerariusa, Johannesa Oecolampadiusa, Alberta Hardenberga, Marcina Bucera i Filipa Melanchtona.

Duchowny katolicki

Po powrocie do Polski Łaski otrzymał prepozyturę łęczycką, kustodię płocką i probostwo gnieźnieńskie. Następnie został dziekanem gnieźnieńskim i kanonikiem krakowskim. Był także sekretarzem królewskim. Otaczał opieką młodych uczonych polskich, m.in. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Wyjeżdżał wielokrotnie na Zachód.

W 1529 Łaski wyjechał na Węgry jako doradca swego brata Hieronima. Otrzymał od Jana Zapolyi tytularne biskupstwo wespremskie (Veszprém) i podjął pracę w dyplomacji Królestwa Węgier. Państwo to było wówczas rozdarte między Habsburgów i Turcję, a ten wewnętrzny chaos stał się przyczyną kompromitacji i końca kariery Hieronima, a także ruiny finansowej całej rodziny, co skutkowało zahamowaniem kariery duchownej Jana Łaskiego (zamiast arcybiskupem gnieźnieńskim mianowano go tylko archidiakonem i prałatem poznańskim).

Pastor i działacz reformacji na Zachodzie

W 1540 w Louvain Łaski zawarł małżeństwo z Barbarą, córką kupca lowańskiego (poznaną w chrześcijańskiej wspólnocie „Bracia i Siostry Wspólnego Życia”) i zawiadomił o tym (a także o wystąpieniu z Kościoła katolickiego) biskupa kujawskiego Łukasza Górkę. Natychmiast pozbawiono go dochodów z jego polskich majątków kościelnych. Nagle bez środków do życia, Łaski wrócił do Polski i formalnie odżegnał się od „herezji”, dzięki czemu przywrócono mu dochody. Posunięcie to, jakkolwiek je tłumaczyć, świadczy o jego niekonsekwencji i chwiejności w obliczu trudności, (oczekiwanie na inne źródło utrzymania oraz pilne potrzeby wsparcia brata – Hieronima).

W maju 1540 Łaski wyjechał do Niemiec. 3 lata później otrzymał od regentki Wschodniej Fryzji Anny Oldenburskiej nominację na stanowisko efora wszystkich kościołów tego państwa i proboszcza parafii w Emden. Łaski stał się duchownym ewangelickim i pionierem reformacji we Fryzji, umiejętnie prowadząc działalność misyjną między naciskami ze strony katolików i anabaptystów. Łaski napisał swój manifest teologiczny Epitome oraz opracował katechizm. Odniósł sukces, eliminując katolicyzm z terenu księstwa.

Na zaproszenie arcybiskupa Tomasza Cranmera, 7 lat później Łaski wyjechał do Anglii, która właśnie reorganizowała w duchu protestanckim swój narodowy Kościół anglikański. 24 lipca 1550 roku król Edward VI nadał Łaskiemu tytuł superintendenta (biskupa) zborów dla cudzoziemców-protestantów, uciekających do Anglii przed prześladowaniami.

Wkrótce Łaski zaczyna toczyć spór z Kościołem anglikańskim o zwierzchnictwo nad swoimi zborami. Do tego dołączają się konflikty doktrynalne i narodowościowe w łonie samych zborów. Aby je zażegnać, Łaski napisał w 1551 wspólne wyznanie wiary „Confessio Londinensis”, które celowo pomijało milczeniem drażliwą kwestię sakramentów.

Po uporaniu się z kwestiami doktrynalnymi, Łaski przystąpił do energicznej organizacji zborów (w duchu kalwińskim, prezbiterialnym), której program przedstawił w dziele Kształt i sposób całkowity służby kościelnej w kościele cudzoziemskim ustanowionym w Londynie, zadedykowanym królowi Polski (1555). W tym wysiłku dopomogło Łaskiemu jego doświadczenie jako pastora we Fryzji. Dzieło to zawierało również polemikę Łaskiego z luterańskimi pastorami – Johannem Timannem oraz Joachimem Westphalem.

Łaski unikał narzucania swoich poglądów i zawsze starał się o ich zaakceptowanie przez parafian. Demokratyzacja życia religijnego była jednym z priorytetów Łaskiego – starał się wykorzenić hierarchiczny model funkcjonowania Kościoła katolickiego. Na tym tle dochodziło do konfliktów z duchownymi anglikańskimi, których raził także kalwiński rygoryzm moralny: surowa dyscyplina oraz skromność duchowieństwa i wiernych – a także nowatorstwo Łaskiego: sprzeciw wobec używania szat liturgicznych, ozdób i ołtarza w kościołach. Łaski naczelną zasadą uczynił równość wszystkich członków zboru, bez względu na ich pochodzenie czy pozycję społeczną. Był też pierwszym, który wprowadził uroczystość konfirmacji młodzieży protestanckiej.

Łaski napisał także własny katechizm, który później stał się podstawą „Katechizmu Heidelberskiego”, obowiązującego w Kościele ewangelicko-reformowanym.

Aktywnie działał także w Kościele anglikańskim: rozprawa Brevis et dilucida de Sacramentis ecclesiae Christi tractatio podkreślała potrzebę odcięcia się od tradycji katolickiej w kwestii sakramentów: Łaski uznawał za sakramenty jednoznacznie opisane w Nowym Testamencie jako ustanowione przez Jezusa: Eucharystię i chrzest. Jako członek komisji ds. rewizji praw kościelnych, Łaski w wielkim stopniu przyczynił się do „protestantyzacji” Kościoła anglikańskiego i stworzył podstawy dla późniejszego ruchu purytańskiego w Anglii.

Łaski był także energicznym dyplomatą, działającym na dworze księcia Prus Albrechta i innych książąt niemieckich, w celu stworzenia wielkiej koalicji przeciwko papieżowi i cesarzowi, która jednak nie doszła do skutku.

Działalność w Polsce

W 1553 Łaski musiał opuścić Anglię podczas trwania represji przeciwko protestantom rozpętanych przez królową Marię Tudor (zwaną „Krwawą Mary”). Zachęcony wieściami o postępach reformacji w Polsce, Łaski po 17 latach (w 1556) wrócił do ojczyzny, gdzie jako „arcykacerza” przywitała go wrogość katolickiego duchowieństwa, które podjęło zabiegi o wydalenie go z Polski. Król Zygmunt II August zezwolił mu jednak na pozostanie oraz na prywatne spotkania i zjazdy ze szlachtą i ministrami. Polscy protestanci powitali Łaskiego z radością i wiarą w jego doświadczenie i zdolności organizacyjne.

Łaski wiedział, iż aby podważyć silną pozycję polskiego Kościoła katolickiego, należy uzyskać poparcie króla. Snuł koncepcje przekształcenia kościoła w Polsce w kościół państwowy w oparciu o władzę królewską. Jednak ostatecznie do konwersji Zygmunta II Augusta nie doszło. Wówczas Łaski postanowił połączyć wszystkich protestantów polskich w jedną silną organizację. Plan nie powiódł się, wobec oporu polskich luteranów. Łaski osiadł w Pińczowie, skąd kierował polskimi reformowanymi. Na początek zajął się reorganizacją zborów małopolskich: wprowadził swój kalwiński katechizm i strukturę synodalno-prezbiterialną, uprościł liturgię.

Starał się mocniej związać szlachtę z Kościołem, przez nadanie jej obowiązku materialnego wsparcia i oddanie całkowitej kontroli nad finansami zboru. Określił także ściśle kryteria kwalifikacji pastorów i warunki ich kształcenia. Podniósł szkołę ewangelicką w Pińczowie do poziomu gimnazjum, z zamiarem uczynienia z niej akademii. Rozwijał ożywioną działalność misyjno-propagandową, czego rezultatem było trzykrotne zwiększenie liczby zborów. Prawdopodobnie brał udział w tłumaczeniu Biblii na język polski (została wydana w 1563 roku w Brześciu Litewskim, jako tzw. Biblia brzeska albo Biblia Radziwiłłowska – od wydawcy Mikołaja Radziwiłła Czarnego). Działalność Łaskiego przerwała śmierć w 1560. Został pochowany w Pińczowie, w ówczesnym kościele kalwińskim (obecnie kościół katolicki pw. św. Jana).

x

Encyklopedia Powszechna Wydawnictwa Gutenberga (1929-1938) pisze tak:

Jan Łaski, reformator polski, (1499-1560), bratanek Jana Łaskiego (1456-1531), starannie wykształcony w uniwersytetach krajowych i zagranicznych. Wyświęcony 1521 na księdza katolickiego, obsypany został dzięki protekcji stryja Jana (prymasa – przyp. W.L.) beneficjami kościelnymi. W czasie podróży zagranicznej 1524-26 zetknął się z różnowiercami i powoli został wciągnięty w koła reformatorskie, przenikając duchem Zwingliego. Po powrocie do kraju nie zerwał z katolicyzmem, lecz unikając dworu, poświęcił się studiom teologicznym, w ścisłym porozumieniu z reformatorami zagranicznymi. 1538 zerwał ostatecznie z katolicyzmem, a nie należąc faktycznie do żadnego wyznania, osiedlił się w Emden i tu na życzenie hrabiny, rządzącej krajem, objął obowiązki eforatu kościelnego, przestrzegając na tym stanowisku karności, zaprowadzając, nieznany dotąd w świecie, przymus nauki szklonej. Pod presją cesarza Łaski musiał opuścić Emden, skąd udał się do Anglii. W Londynie został 1550 superintendentem gminy cudzoziemskiej, którą urządził i ułożył jej kult, według własnego przekonania. Zwalczany zaciekle przez katolików a nawet luteranów, wytrwał na stanowisku do 1553, dążąc stale do zjednoczenia wszystkich wyznań. Na rozkaz Marii Tudor opuścił Londyn, by do 1555 zabawić w Emden, skąd przez Frankfurt, Wittenbergę, Wrocław powrócił do Polski, gdzie podobnie jak w Emden czy Londynie, zabiegał o zjednoczenie sekt różnowierczych, pragnąc wspólnymi siłami złamać przewagę katolicyzmu. Wahającego się w wierze Zygmunta Augusta starał się przeciągnąć na stronę różnowierców, lecz ani to, ani też starania o zjednoczenie różnowierców, nie powiodły się. Łaski odegrał wybitną rolę w ruchu reformatorskim XVI wieku, z tego też powodu budzi on wiele zainteresowania wśród uczonych zagranicznych, kórzy poświęcili mu szereg prac. Dzieła jego wydał Holender A. Kuyper, „Joannes a Lasco: opera tam edita quam inedita” 1866 („Jan z Łaska: zarówno prace opublikowane jak i niepublikowane”).

x

Dla pełnego obrazu warto jeszcze zacytować z tego samego źródła wybrane informacje o braciach Jana Łaskiego.

Stanisław Łaski (?-1550), polski wojownik i mąż stanu, kształcił się wraz z braćmi, Jaroszem, Hieronimem i Janem we Francji, pielgrzymował do Ziemi Świętej, służył zbrojnie królowi Franciszkowi I i z nim w 1524 odbył wyprawę włoską, a w 1525 pod Pawią uratował mu życie, przy czym sam odniósł ranę; wykupiwszy się z niewoli, posłował od królowej-matki, regentki Francji, do Karola V celem wyjednania uwolnienia króla; z nim razem powrócił do Paryża i jeszcze w 1528 w jego służbie wyprawił się do Włoch. Następnie wdał się w walkę o tron węgierski pomiędzy Janem Zapolją (którego prawą ręką był Jarosz Łaski) a Ferdynandem habsburskim i w roku 1530 uczestniczył w obronie Budy przeciw austriackim wojskom Rogendorfa. Od 1531 w Polsce dostał się do senatu, był kolejno kasztelanem przemęckim, wojewodą sieradzkim i łęczyckim. Jest on autorem traktatu „Spraw i postępków rycerskich opisanie krótkie” (Lwów, 1599). Traktat ten jest kompilacją z autorów wojskowych starożytnych (głównie Wegetjusza) i humanistycznych, ale zawiera szereg wzmianek i uwag oryginalnych i jest najważniejszym pomnikiem teorii wojskowej w Polsce. Natomiast Wikipedia informuje, że zwiedził Islandię, Ziemię Świętą, Grenlandię, Grecję i Afrykę Południową.

Hieronim Łaski (również: Jarosz Łaski, właśc.: Hieronim (Jarosław) Łaski) herbu Korab (27 września 1496, zm. 22 grudnia 1541) – polski dyplomata na usługach królów Polski, Węgier i Habsburgów, wojewoda sieradzki, wojewoda siedmiogrodzki, żupan spiski, ban Chorwacji, kawaler maltański (w zakonie po 1520 roku), nominat na komandorię poznańską.

Syn z drugiego małżeństwa wojewody łęczyckiego i sieradzkiego, Jarosława Łaskiego z Zuzanną z Bąkowej Góry – Bąk herbu Zadora, brat dyplomaty Stanisława i reformatora Jana. Bratanek prymasa Jana Łaskiego. W roku 1513 towarzyszył stryjowi w wyprawie na Sobór laterański V, po czym został we Włoszech do roku 1517 studiując w tym czasie na Uniwersytecie bolońskim, a następnie odbył pielgrzymkę do Jerozolimy. – Wikipedia.

Natomiast Encyklopedia Getenberga pisze:

Hieronim, dyplomata polski, (1495-1542), zręczny a biegły w znajomości obcych języków, już za młodych lat oddawał Zygmuntowi I usługi, jako poseł do cesarstwa i książąt mazowieckich. Szybko też posuwał się w godnościach senatorskich, zostawszy wojewodą inowrocławskim, później sieradzkim. Z powodu niechęci części magnatów do siebie, oddał się na usługi Jana Zapolji, nie mieszając się do spraw polskich. W ciągu paru lat zdołał pozyskać dla Zapolji sułtana tureckiego Solimana, sympatię wielu dworów, a nawet zapośredniczyć ugodę z Habsburgami. Za te usługi obdarował Zapolja Łaskiego na Spiszu i dał mu w zarząd Siedmiogród. W czasie nowego poselstwa do sułtana, Zapolja odebrał Łaskiemu zarząd Siedmiogrodu, a nawet polecił go uwięzić (1534), zdaje się w obawie, że Łaski dąży do oderwania Siedmiogrodu. Uwolniony 1535 z więzienia (według Wikipedii uwolniony po interwencji Jana Tarnowskiego – przyp. W.L.), osiadł w dobrach na Spiszu; niedługo zaczął działać z ramienia Habsburgów, dążąc do poróżnienia Zapolji z sułtanem. Starania Łaskiego zmierzające do nawiązania porozumienia Habsburgów z Portą, nie wzbudziły zaufania w Konstantynopolu, z powodu czego spełzły na niczym. Turcy natomiast widząc w nim zdolnego, lecz bez zasad dyplomatę, zaproponowali mu przejście na żołd sułtański, co jednak Łaski odrzucił. Niedługo po powrocie z Turcji umarł w Krakowie.

x

Jan Łaski to był typowy człowiek renesansu – utalentowany i wszechstronnie wykształcony. To wykształcenie zdobył na Zachodzie i tam też posiadł znajomość języków obcych. Jak to się zatem stało, że zyskał on uznanie najwybitniejszych umysłów tamtych czasów? Zapewne duża w tym zasługa królowej Bony, która przybyła do Polski w 1519 roku i stąd kierunek włoski był bardzo popularny w owym czasie. A tam, we Włoszech czasu renesansu, aż się roiło od różnych tajnych związków, które rozprzestrzeniły się na całą Europę zachodnią. Nie powinna więc dziwić jego błyskotliwa kariera i dokonania. Te tajne związki były wszędzie i wszędzie, gdzie się pojawiał dwory książęce i królewskie stały dla niego otworem.

Zaczynał tradycyjnie – jako ksiądz katolicki. Później został pastorem, organizatorem zborów ewangelickich, pionierem reformacji we Fryzji, reformatorem w duchu protestanckim narodowego kościoła anglikańskiego, twórcą podstaw ruchu purytańskiego w Anglii, dyplomatą na dworze księcia Prus Albrechta i innych książąt niemieckich, twórcą kościoła kalwińskiego w Polsce. Prawdopodobnie brał też udział w przekładzie Biblii na język polski i przyczynił się do rozwoju polskiego języka literackiego i piśmiennictwa.

Henryk Rolicki w książce Zmierzch Izraela (1932) pisze:

W Krakowie powstaje ok. 1540 tajne stowarzyszenie dla rozpowszechniania nauk ewangelicznych.

„Składało się ono z najznakomitszych uczonych owego czasu, którzy, połączonymi węzłami osobistej przyjaźni, utworzyli ów związek, pozornie ściśle katolicki i dążący tylko do przeprowadzenia reform, w niczym nie naruszających prawowierności. Na czele stowarzyszenia stał Włoch, Franciszek Lismanini, prowincjał zakonu franciszkanów, kapelan i spowiednik królowej Bony, a należeli doń: Jan Trzecieski, pierwszy polski gramatyk, syn jego, Andrzej Trzecieski, znakomity uczony i lingwista, Bernard Wojewódka, księgarz i radny miasta – obaj uczniowie Erazma Rotterdamczyka, Andrzej Frycz-Modrzewski, uczeń Melanchtona, Jakub Przyłuski, znakomity prawnik, Adam Drzewiecki, kanonik kapituły krakowskiej, Andrzej Zebrzydowski, późniejszy biskup krakowski, ulubiony uczeń Erazma, Jakub Uchański, referendarz koronny, następnie arcybiskup gnieźnieński i wiele innych osób, znakomitych zdolnościami, uczonością i zajmowanym w społeczeństwie stanowiskiem. Lismanini posiadał liczny księgozbiór dzieł antykatolickich i stale otrzymywał każde tego rodzaju wydawnictwo. Na zebraniach stowarzyszenia objaśniał on rozmaite zagadnienia teologiczne, a nie dające się poprzeć Pismem Świętym zasady rzymsko-katolickie śmiało zbijano na tych posiedzeniach.” – Walerian Krasiński Zarys dziejów powstania i upadku reformacji w Polsce.

Na temat dokonań reformacji w Polsce Wikipedia m.in. pisze:

„Powstały wówczas takie znaczące dzieła jak polskie tłumaczenie Biblii brzeskiej (jedno z pierwszych na świecie tłumaczeń Biblii na język narodowy), rozwinęła się literatura polityczna i polemiczna (taką literaturę tworzyli m.in. Marcin Czechowic, Andrzej Frycz Modrzewski i Szymon Budny). Protestantami było wielu pionierów polskiej literatury, m.in. ojciec literatury polskiej Mikołaj Rej.

Reformacja ożywiła ruch wydawniczy – w XVI w. działało 20 drukarni innowierczych i przyczyniła się do rozwoju szkolnictwa, głównie średniego: powstały luterańskie gimnazja w Toruniu i Gdańsku i kalwińskie w Pińczowie, a także akademie – braci czeskich w Lesznie i braci polskich w Rakowie. Te placówki oświatowe były znane z wysokiego poziomu nauczania.

Kolejnym skutkiem reformacji było ożywienie i wzbogacenie piśmiennictwa katolickiego, kontrreformacyjnego, które musiało skutecznie konkurować z literaturą protestancką. Dopiero po całkowitym zwycięstwie kontrreformacji w połowie XVII w. nastąpiło wyraźne obniżenie poziomu literatury i kultury polskiej, które trwało aż do epoki oświecenia.

Wyjątkowym zjawiskiem była działalność braci polskich, których dzieła, głównie książki o tematyce filozoficznej i społecznej (autorzy: Hieronim Moskorzowski, Faust Socyn, Andrzej Wiszowaty, Piotr Stoiński (młodszy) i inni) postulujące racjonalizm i tolerancję religijną, wywarły duży wpływ na inne kraje europejskie (m.in. na filozofię Johna Locke), a nawet na Stany Zjednoczone (Katechizm Rakowski braci polskich inspirował Konstytucję Stanów Zjednoczonych w kwestiach neutralności światopoglądowej państwa oraz rozdziału państwa od Kościoła).”

x

Dlaczego reformacja w Polsce nie powiodła się? Skończyła się nagle, jak nożem uciął. Po zwycięstwie kontrreformacji nastąpiło wyraźne obniżenie poziomu literatury i kultury polskiej. To zdanie wiele wyjaśnia. Zadanie, jakie powierzono reformatorom polegało na stworzeniu literackiego języka polskiego i piśmiennictwa. To było narzędzie, w które zostali uzbrojeni jezuici, by móc tworzyć na wschodzie nowy naród w oparciu o język i kulturę polską. Po to też powstawały liczne drukarnie. Później wielcy pisarze, literaci, teologowie i filozofowie stali się zbędni, bo to prostemu niepiśmiennemu ludowi na wschodzie nie było potrzebne. To wszystko działo się przed unią polsko-litewską (1569), jakby ktoś już wcześniej dokładnie wiedział do czego miał dążyć i co chciał osiągnąć. Reformacja to też idea polskich wolności, ku której ciążą społeczeństwa państw sąsiednich i idea dobrowolnych unii. Najpierw były Prusy, później Inflanty i czas przyszedł w końcu na tę najważniejszą i najbardziej brzemienną w skutki. Gdy to osiągnięto, reformacja stała się zbędna: murzyn zrobił był swoje i murzyn mógł odejść. Była więc reformacja w Polsce czymś sztucznym, narzędziem służącym do osiągnięcia pewnego stanu, niezbędnego do ekspansji na wschód.

Przykład Jana Łaskiego i jego braci pokazuje, że dyplomacja, wtedy europejska, została opanowana przez Żydów. Tylko ten naród spełniał wymogi niezbędne, by tego dokonać. To oczywiście rozproszenie i asymilacja. To rozproszenie i asymilacja wymuszała naukę języków obcych i trzeba było znać ich kilka, by poruszać się swobodnie po Europie, Anglii czy Turcji. Taki stan osiąga się poprzez wielowiekowe obcowanie z różnymi nacjami, co zmusza do nauki ich języków. Dzięki temu mogą oni nie tylko nauczyć się ich, ale też często wpływać na ich rozwój, tak jak to się działo w przypadku języka polskiego. Do tego konieczne jest, by rozum był ciągle zajęty, zgodnie z tym, co mówił Wokulskiemu Szlangbaum: Żydzi mają rozum, bo u nich rozum jest ciągle zajęty. Za to jedno zdanie powinien był Prus dostać Nobla, ale to Żydzi decydowali i decydują, komu go przyznać.

Co my możemy w takim razie zrobić? Uczyć się od nich, zgodnie z tym, co powtarzał towarzysz Lenin: uczyć się, uczyć się i jeszcze raz – uczyć się. Że to jest trudniejsze, niż pójście na wybory? No jest, ale nauka to pot i łzy, ale inny pot i inne łzy, niż te na siłowni.