Chiny

„Cóż tam, panie, w polityce? Chińcyki trzymają się mocno!?” – Pytał ponad 100 lat temu Stanisław Wyspiański w pierwszej scenie “Wesela”, ustami Czepca, bawiącego na zabawie dziennikarza. To, że Wyspiański wybitnym poetą był – to wie każdy. Ale że był też prorokiem? Dzisiaj trudno pojawić się na jakimkolwiek “salonie”, by natychmiast nie spotkać się z bliźniaczym w zasadzie pytaniem – co najwyżej są “Chińczyki” zamiast oryginalnych “Chińcyków”. Ale wiadomo, o kogo chodzi. – Tak pisał w artykule wstępnym, w marcu 2010 roku, dziennikarz Forbes’a. Wyspiański nawiązywał do tzw. powstania bokserów z przełomu XIX i XX wieku i związanej z nim interwencji mocarstw europejskich, Japonii i USA.

No właśnie! Czy Wyspiański był prorokiem? Nie był. Powstanie to było skierowane przeciw panującej dynastii i dopiero po zajęciu przez powstańców dzielnicy misji dyplomatycznych nastąpiła interwencja Zachodu. A jeśli jeszcze dodamy, że ci „bokserzy” wywodzili się z tajnego stowarzyszenia, to to wszystko już tak prosto nie wygląda. Bo skoro tajne stowarzyszenie, to cel mógł być zupełnie inny niż oficjalny i daleko bardziej wybiegający w przyszłość.

Problem tak naprawdę sprowadza się do tego, czy obecne Chiny są mocarstwem działającym niezależnie i realizującym własną politykę i dbającym o własne interesy, czy są raczej narzędziem w ręku tych, którzy nazywają siebie narodem wybranym? Co do tego, że ten naród uzależnił od siebie Amerykę, to nikt już tego nie neguje. Może jeszcze nie do wszystkich dociera fakt, że Rosja też jest całkowicie od niego zależna. A skoro tak, to czy możliwe jest, że ten naród nie dostrzegł potencjału, przede wszystkim demograficznego, jaki tkwi w tym wielkim, zdyscyplinowanym i pracowitym narodzie, jakim są Chińczycy?

Chiny są, według mnie, przede wszystkim państwem komunistycznym i narzędziem mającym narzucić ten komunizm reszcie świata. Wykorzystują do tego swój potencjał demograficzny i ekonomiczny. Amerykański kapitał wiadomego pochodzenia zbudował potęgę Związku Radzieckiego, a później Chin. Czy Chiny, jak to się mówi, mogą urwać się z łańcucha? A czy te wszystkie potężne i zaawansowane technologicznie firmy chińskie są własnością Chińczyków, czy tylko oni tam pracują?

Niczego nie jesteśmy w stanie zrozumieć, jeśli próbujemy interpretować rzeczywistość w oderwaniu od przeszłości, czyli od historii. Żeby zrozumieć albo przynajmniej próbować zrozumieć, czym są obecne Chiny, to wypada jednak zacząć od początku. Wszystkie poniższe informacje pochodzą z Wikipedii. Nie będę jednak ukrywać, że historię Chin potraktowałem wybiórczo. Wiedziałem czego szukałem i znalazłem. To, czego szukałem, to tajne stowarzyszenia, maskujące się często jako związki religijne. Zupełnie tak jak w Europie. I tak samo jak w Europie, tak i tam, wywoływały one powstania ludowe, chłopskie.

Chińska tradycja historyczna dotycząca najwcześniejszego okresu dziejów kraju ukształtowała się za panowania wschodniej dynastii Zhou (770-265 p.n.e.) i została ostatecznie zredagowana w epoce Han (206 p.n.e. – 220 n.e). Zgodnie z tą tradycją Chiny od początku swych dziejów stanowiły jedność i były rządzone przez autokratycznych jedynowładców, najpierw w postaci Trzech Dostojnych i Pięciu Cesarzy (2850-2205 p.n.e.), następnie zaś panujących dzięki swojej cnocie królów-mędrców z dynastii Xia (2205-1766 p.n.e.) i dynastii Shang (1766-1122 p.n.e.). Nie ulega wątpliwości, że tradycja ta ma swoje źródło w ukształtowanym w drugiej połowie epoki Zhou ideale jedności Chin i ideologii imperialnej z epoki Han, a także konfucjańskiej koncepcji władzy jako mędrca rządzącego dzięki Mandatowi Niebios. – A w naszej kulturze mamy rządzącego z Bożej łaski. W sumie więc na to samo wychodzi.

Pierwsza dynastia Shang (1766-1122 p.n.e.) została obalona przez najeźdźców z zachodu, przez zachodnią dynastię Zhou. Ta zmiana wiązała się ze spektakularnym zjawiskiem astronomicznym, jakim była koniunkcja pięciu planet i istnieją solidne podstawy do przypuszczenia, że to właśnie wydarzenie stało się podstawą do wiary Zhou w Mandat Niebios, mający przysługiwać królowi Wen (1099-1050 p.n.e.), który przyjął swój tytuł.

Mandat Niebios to tradycyjna teoria filozoficzna w Chinach, według której władca musi mieć poparcie Niebios, by rządzić. Mandat zyskują władcy sprawiedliwi, postępujący moralnie i obyczajnie, którzy dbają o lud. Jeżeli na tronie zasiada despota, Niebiosa mogą wycofać swój mandat, co sygnalizują poprzez np. zaćmienia, pojawienie się komety, klęski głodu, powodzie, trzęsienia ziemi, wojny itd. W takiej sytuacji sprawiedliwe jest wszcząć bunt przeciw władzy. To jest też konfucjańska koncepcja władzy. Mandat mógł dotyczyć zarówno pojedynczego władcy, jak i całej dynastii. Nie miał ograniczeń czasowych, ani klasowych, gdyż zakładał ciągłość instytucji cesarstwa bez względu na zmianę rodziny panującej. Dwa razy w historii Chin zdarzyło się, że założycielami dynastii były osoby wywodzące się z ludu (Han i Ming). Do tej koncepcji musieli odwoływać się rządzący Chinami cudzoziemcy, Mongołowie z dynastii Yuan czy Mandżurowie z dynastii Qing.

Wschodnia dynastia Zhou (770-256 p.n.e.)

W tym czasie rozpoczęła się w Chinach epoka żelaza, co zaowocowało rozwojem rolnictwa, wyposażonego w nowe narzędzia, jak i techniki wojskowej. Rosła liczba ludności, postępowała urbanizacja, rozwijało się rzemiosło i handel, co prowadziło do wzrostu znaczenia nowej klasy mieszczan i kupców. Znaczenie dawnej arystokracji systematycznie spadało, co wiązało się także z faktem, iż wojska oparte na rydwanach zastąpiły masowe armie złożone z piechoty i kawalerii. Synowie podupadłych arystokratów szukali szczęścia na dworach rywalizujących ze sobą władców, proponując im swoje usługi jako doradcy i żołnierze. W tym intelektualnym klimacie ciągłych zmian, rywalizacji i konieczności innowacji, rozkwitły liczne szkoły filozoficzne, z którego to powodu w chińskiej tradycji ta epoka jest znana jako okres Stu Szkół.

Najsłynniejszym z działających wówczas mistrzów miał się okazać Konfucjusz (551-479 p.n.e.), uważany za twórcę konfucjanizmu, systemu filozoficzno-religijnego, który głosi, że zbudowanie idealnego społeczeństwa i osiągnięcie pokoju na świecie jest możliwe pod warunkiem przestrzegania obowiązków wynikających z hierarchii społecznej oraz zachowania tradycji, czystości, ładu i porządku. Konfucjanizm rozpowszechnił się w Chinach i Korei a także w Wietnamie i Japonii, stając się doktryną państwowo-religijną tych krajów, kształtującą ich politykę i obyczaje do czasów współczesnych. Duch konfucjanizmu jest w wielu krajach Dalekiego Wschodu wciąż żywy i głęboko zakorzeniony w świadomości wielu ludzi, spełniając podobną rolę kulturową jak wartości chrześcijańskie w krajach Zachodu.

Drugim tradycyjnym chińskim systemem filozoficznym i religijnym, obok konfucjanizmu, był taoizm. Przyjęto, że twórcą taoizmu był Laozi, żyjący w VI w. p.n.e. Był więc współczesny Konfucjuszowi. System ten powstał w II i III wieku n.e. Ideałem taoistów było proste życie zgodne z naturą. Próba zmiany naturalnego porządku, to źródło wszelkiego zła. Podstawowa zasada taoizmu mówiła, że należy pozwolić rzeczom istnieć zgodnie z naturą, a zdarzenia mają biec, jak mają, bez wszelkiej ingerencji i narzucania czegokolwiek. Taoizm, w przeciwieństwie do konfucjanizmu, był otwarty na zapożyczenia z innych wierzeń. W różnych okresach otwierał się na elementy konfucjanizmu, szamanizmu, buddyzmu, chrześcijaństwa i manicheizmu.

Dynastia Han (206 p.n.e. – 220 n.e.)

W 124 roku p.n.e. cesarz Wu utworzył Uniwersytet Cesarski, na którym miano uczyć konfucjańskiego pięcioksięgu. To tych dzieł dotyczył edykt o spaleniu ksiąg.

Palenie ksiąg i grzebanie uczonych, to okres w historii Chin pomiędzy 213 a 206 rokiem p.n.e., w którym prowadzono politykę niszczenia klasycznych ksiąg chińskich i prześladowania konfucjańskich uczonych. Politykę tę realizowano za pierwszego cesarza dynastii Qin (221-207 p.n.e.), który został do niej przekonany przez swego kanclerza Li Si. Li Si był reprezentantem legizmu i podjął próbę zlikwidowania konkurencyjnych szkół filozoficznych, nakazując zniszczenie ich tekstów kanonicznych. Wyjątkiem miały być jedynie teksty legistyczne, a także poświęcone kwestiom praktycznym, jak m.in. medycyna, rolnictwo, wróżbiarstwo. Legiści głosili pragmatyczną zasadę przestrzegania wszystkich jasno napisanych i ogłoszonych publicznie praw wydanych przez prawowitego władcę, niezależnie od ich moralnego znaczenia. W obliczu prawa wszyscy powinni być równi.

Od tej pory, tj. od 124 roku p.n.e., żyjący do niedawna na marginesie konfucjaniści zaczęli korzystać z cesarskiego patronatu i ich nauczanie zdominowało dziedzictwo pozostałych Stu Szkół. To wszystko miało jednak swoją cenę. Gdy w cesarstwie wykrystalizowała się ideologiczna ortodoksja, swoboda myślenia, charakterystyczna dla Stu Szkół, odeszła do przeszłości. W przeciwieństwie do cesarstwa Qin, Han nie sprawowało ideologicznej kontroli poprzez prześladowania inaczej myślących, chociaż okazjonalnie także i one się zdarzały, ale raczej poprzez hojne wspieranie cesarskich uczonych, w taki sposób, że myśliciele nie związani z dworem znajdowali się na politycznym i intelektualnym marginesie.

Pięcioksiąg konfucjański to zestaw pięciu ksiąg klasycznych w Chinach. Ich autorstwo tradycja przypisuje Konfucjuszowi, jednak z ustaleń sinologów wynika, że pierwsze trzy księgi powstały jeszcze przed Konfucjuszem. Pierwotnie istniała jeszcze szósta księga, która zaginęła pod koniec panowania dynastii Zhou. Księgi Pięcioksięgu konfucjańskiego wraz z Czteroksięgiem konfucjańskim odgrywają w Chinach rolę podobną do Biblii w społeczeństwach zachodnich. Stanowią podstawę etyki i filozofii. Oryginalne teksty Pięcioksięgu zostały spalone w III w. p.n.e. z rozkazu cesarza Shi Huangdi. Odtworzono je w okresie dynastii Han na podstawie przekazów ustnych i zachowanych fragmentów.

Czteroksiąg konfucjański to zbiór czterech najważniejszych ksiąg stanowiących wykładnię filozofii konfucjańskiej. Zostały one zebrane przez filozofa Zhu Xi (1130-1200) jako uzupełnienie Pięcioksięgu konfucjańskiego.

Pojawia się tu uderzające podobieństwo. Mamy Pięcioksiąg Mojżesza, czyli Torę. Jej uzupełnieniem, tłumaczeniem, interpretacją jest Talmud, który składa się z dwóch części: Miszny (wykład, powtórzenie) i Gemary (zakończenie, zamknięcie). Uporządkowanie tej drugiej połowy zakończono około 500 r. n.e. Nie wiem czy jest to zbieżność przypadkowa, czy – nie, ale jest. Pięcioksiąg Mojżesza – Pięcioksiąg konfucjański. Talmud – Czteroksiąg konfucjański.

Dynastia Sui (589-619)

Za panowania dynastii Sui buddyzm stał się religią państwową. Zbudowano wiele świątyń, wzniesiono dziesiątki tysięcy posągów. Szkoły i świątynie konfucjańskie zamykano. Podejmowano gigantyczne roboty publiczne, jak rozbudowa Wielkiego Muru i budowa Wielkiego Kanału. Ciągłe wojny, a także prowadzone na wielką skalę roboty publiczne, znacznie osłabiły cesarstwo. Wywołało to falę powstań, które doprowadziły do upadku tej dynastii.

Dynastia Tang (619-907)

Za panowania dynastii Tang nastąpiło zjednoczenie ziem chińskich, rozwój ekonomiczny i kulturalny. Stworzone wówczas wzorce zostały przejęte przez kraje ościenne (Korea i Japonia). Kontrolowano ziemie obecnego Afganistanu. Zwierzchność Chin uznały Czampa (środkowy i południowy Wietnam) i Kambodża. Szerokie kontakty z zagranicą oraz korzystna sytuacja polityczna i gospodarcza stworzyły dogodne warunki do rozwoju nauki i kultury; rozwinęła się astronomia, matematyka, kartografia. W VIII w. rozpowszechnił się druk ksylograficzny; słynne chińskie wynalazki: papier, porcelana i sztuka drukarska zaczęły przenikać do innych państw; do Chin dotarły zoroastryzm, manicheizm, islam i chrześcijaństwo nestoriańskie (doktryna, według której Jezus Chrystus był zwykłym człowiekiem).

Dynastia Yuan (1279-1368)

W latach 1351-1368 wybuchło ludowe powstanie Czerwonych Turbanów przeciwko tej mongolskiej dynastii. Bezpośrednią przyczyną jego wybuchu była działalność mesjanistycznej sekty religijnej Białego Lotosu. W latach 40-tych XIV wieku rząd mongolski skierował 150 tysięcy chłopów do naprawy uszkodzonych wałów nad rzeką Huang He. Wyznawcy Białego Lotosu rozpoczęli akcję agitacyjną wśród chłopów. Nazwa Czerwone Turbany powstała od charakterystycznych czerwonych nakryć głowy noszonych przez chłopów powstańczej armii.

Stowarzyszenie Białego Lotosu to nazwa chińskich stowarzyszeń o charakterze religijnym i religijno-politycznym. Pierwsze stowarzyszenie pod tą nazwą powstało w 402 roku, gdy Huiyuan (wczesny buddysta chiński) zgromadził grupę 123 (przypadkowa liczba?) wyznawców kultu przed posągiem buddy Amitabhny, gdzie ślubował odrodzić się w Zachodnim Raju buddy Amiabhy-Sukhawati. Była to pierwsza znana organizacja Czystej Krainy, tzw. Stowarzyszenia Białego Lotosu. Cele organizacji były wyłącznie religijne: wspólne kontynuowanie praktyk Szkoły Czystej Krainy oraz propagowanie kultu buddy Amitabhy. Amitabha – Nieskończone Światło, czyli także Amitajus – Nieskończone Życie.

W okresie panowania mongolskiej dynastii Yuan zostało ono oficjalnie uznane dwoma dekretami z 1281 i 1308 roku. Jednak w 1313 stowarzyszenie otrzymało zakaz propagowania swoich nauk. W 1322 roku jego działalność znów została zakazana. I w tym czasie nastąpiła zmiana. Zaczęło ono czcić także bóstwa niebuddyjskie. Było to już tajne stowarzyszenie. Pod względem religijnym jego członkowie już wtedy wyznawali synkretyczne połączenie buddyzmu i taoizmu, głosząc nadejście buddy Maitrei. Ze względu na to, że budda Maitreja ma ustanowić nowy ład, kult ten łączył się często z rewolucyjnymi ruchami, najczęściej chłopskimi. Sekty związane z tym kultem stawały na czele powstań i buntów. Tajne stowarzyszenia kultu Maitrei istniały jeszcze w XX wieku. Jego historia nadała impet mesjanistycznym ruchom w Chinach. Często przywódcy tych ruchów byli uważani za proroków lub nawet inkarnacje Maitrei.

Stowarzyszenie Białego Lotosu prowadziło silną agitację wśród chłopów, doprowadzając do wybuchu w 1351 roku antymongolskiego powstania Czerwonych Turbanów pod wodzą Hana Shantonga. Hasłem jego powstania był slogan „Kraj jest w wielkim pomieszaniu i Maitreja schodzi, aby się odrodzić”. Powstanie zostało stłumione przez Mongołów w 1363 roku. Otworzyło jednak drogę do zwycięstwa powstaniu chłopskiemu Zhu Yuanzhanga (byłego członka Czerwonych Turbanów), który założył dynastię Ming (1368-1644). Po objęciu tronu Zhu Yuanzhang zwrócił się przeciwko Stowarzyszeniu Białego Lotosu. Jego członkowie wywołali powstanie, które zostało stłumione, a przywódcy ugrupowania zostali straceni.

Stowarzyszenie Białego Lotosu uaktywniło się na nowo w XVIII wieku, działając przeciwko mandżurskiej dynastii Qing (1644-1911) i wszczynając dwa powstania w Shandongu w roku 1774 (powstanie Wang Luna) i na pograniczu Syczuanu, Shaanxi i Hubei w latach 1796-1805. Pomimo stłumienia powstania w 1804 roku nie udało się zniszczyć stowarzyszenia, które dało początek kilku niezależnym organizacjom, które także wywoływały powstania, m.in. Stowarzyszenie Ośmiu Trygramów, Stowarzyszenie Niebiańskiego Porządku, czy Pięść w Imię Sprawiedliwości (bokserzy).

Dynastia Ming (1368-1644)

Po wypędzeniu Mongołów władze w Chinach objęła dynastia Ming. W pierwszym okresie jej panowania, do połowy XV wieku, nastąpiła konsolidacja cesarstwa i towarzysząca jej ekspansja terytorialna. Następnie podupadło ono nieco. A po 1520 roku przeżyło tzw. drugi renesans, zwłaszcza w dziedzinie kultury. Do Chin przybyli drogą morską pierwsi Europejczycy. Portugalczycy w 1557 założyli enklawę kolonialną w Makau, Holendrzy w 1624 osiedlili się na Tajwanie, a w 1637 roku w Kantonie pojawili się Anglicy. Zintensyfikowali swą działalność misjonarze, zwłaszcza jezuici.

W tym okresie wystąpiły istotne zmiany w Mandżurii. W 1608 roku Nurhaczi zjednoczył plemiona mandżurskie. W 1617 Mandżurowie zajęli ziemie do linii Wielkiego Muru, a w 1620 roku podbili Koreę. W cesarstwie w 1628 roku wybuchło kolejne powstanie chłopskie pod wodzą Li Zichenga (chiński chłop). W 1644 powstańcy wkroczyli do Pekinu. Ostatni cesarz Mingów popełnił samobójstwo. Jeden z dowódców wojsk cesarskich, gen. Wu Sangui, na wiadomość o śmierci władcy wezwał na pomoc Mandżurów, którzy zajęli Pekin, zmuszając powstańców i ich przywódcę do ucieczki. Na tronie chińskim osadzili potomka Nurhaczego, a swoją dynastię nazwali Qing.

Dynastia mandżurska Qing (1644-1911)

Władzę w podbitych Chinach oparli Mandżurowie na bezwzględnej dominacji elementu mandżurskiego. Chińczycy zostali zmuszeni do noszenia warkoczy jako oznaki poddaństwa wobec Mandżurów. Zdobywcy zachowali swą wojskowo-plemienną strukturę społeczną (podział ludności na Osiem Chorągwi), przejęli jednak bez zmian chiński system administracyjny. Językiem urzędowym, oprócz chińskiego, stał się także mandżurski. Nowa dynastia doceniła korzyści płynące ze społecznej teorii konfucjanizmu. Imperium Qingów bywa określane mianem „cesarstwa konfucjańskiego”. Feudalizm biurokratyczny przeżył wówczas szczyt rozwoju, a nieodłącznym elementem życia społecznego stało się przekupstwo.

Jedną z charakterystycznych cech dynastii Qing był szybki wzrost ludności Chin, od ok. 300 mln w 1787 do ok. 430 mln przed 1850. Czynnik demograficzny zaczął odtąd odgrywać istotną rolę w dalszym rozwoju tego kraju. Szybki przyrost ludności stał się przyczyną chińskiej emigracji do państw Azji Południowo-Wschodniej.

Wpływy kolonialne w Chinach

W XVII wieku do Chin zaczęły przybywać liczne misje handlowe i polityczne z Rosji, Holandii, Wielkiej Brytanii, Portugalii i Francji. W 1757 roku, chcąc bronić się przed wpływami zagranicy i importem towarów, rząd mandżurski zamknął dla cudzoziemskich statków wszystkie porty oprócz Kantonu. Wielkie zapotrzebowanie na herbatę, jedwab i porcelanę zmusiło kraje europejskie, a przede wszystkim Wielką Brytanię, do poszukiwania sposobów zbilansowania ujemnego salda w handlu z Chinami. Do cesarstwa zaczęto przywozić opium. W krótkim czasie narkomania w społeczeństwie chińskim przybrała tak duże rozmiary, że urzędnicy zaczęli przypisywać jej nadmierny odpływ srebra za granicę. W 1839 roku w Kantonie dokonano zniszczenia zapasów opium należących do kupców brytyjskich.

W latach 1839-1841 miał miejsce zbrojny konflikt pomiędzy Chinami a Wielką Brytanią, zwany I wojną opiumową. Na skutek wojny, zwycięska Wielka Brytania na mocy traktatu nankińskiego, zawartego 29 sierpnia 1842 roku, zmusiła Chiny do otwarcia niektórych portów w Kantonie, Fuzhou, Xiamen, Ningbo i Szanghaju dla statków europejskich, odstąpienia Brytyjczykom Hongkongu oraz opłacenia wysokiej kontrybucji. Podobne traktaty podpisały Chiny w 1844 roku ze Stanami Zjednoczonymi i Francją. Ich skutkiem było powstanie eksterytorialnych dzielnic europejskich, tzw. koncesji, w większych portach i miastach.

Sytuacja po pierwszej wojnie opiumowej sprzyjała aktywizacji tajnych stowarzyszeń o charakterze antymandżurskim i antyfeudalnym, takich jak Stowarzyszenie Białego Lotosu, Związek Triady, Związek Starszych Braci. W 1850 roku doszło w południowo-wschodniej części kraju do wybuchu jednego z największych w dziejach Chin chłopskiego powstania tajpingów (1851-1864), w którym zginęło co najmniej 20 milionów ludzi. W tym samym czasie w północnej części miało miejsce powstanie Nian (1853-1868), niewiele mniej niszczycielskie i muzułmańskie powstanie w południowo-zachodnich (1855-1873) i północno-zachodnich (1862-1877) Chinach.

Przywódcą powstania tajpingów był charyzmatyczny mistyk Hong Xiuquan. Kierując się ideą powszechnej równości i braterstwa proklamował on w sierpniu 1851 roku utworzenie Niebiańskiego Królestwa Wielkiego Pokoju, od którego chińskiej nazwy pochodzi nazwa powstania. Sam siebie obwołał władcą. Ogłosił też nową religię, będącą mieszanką chrześcijaństwa i konfucjanizmu. Wprowadzała ona purytańskie zasady moralne, wspólną własność majątkową, równy podział ziemi, równość kobiet i mężczyzn, mandarynów i chłopów itp., surową dyscyplinę i wojskową organizację. Znakiem tajpingów była żółta przepaska na głowie i długie włosy bez warkoczyka. Tak pisze o nowej religii Wikipedia, ale tak naprawdę ta nowa religia, to stary, żydowski komunizm, propagowany przez nich od czasów antycznych. Główną przyczyną upadku powstania w 1864 roku była interwencja mocarstw zachodnich: Wielkiej Brytanii i Francji.

W latach 1856-1860 nastąpił dalszy etap agresji mocarstw europejskich przeciwko Chinom, tzw. II i III wojna opiumowa. W efekcie nastąpiły dalsze ustępstwa Chin. Po śmierci cesarza Tongzhi (z dynastii Qing) w 1861 roku, w wyniku przewrotu pałacowego, rządy przejęła cesarzowa-wdowa Cixi, która po uzyskaniu zbrojnego poparcia Wielkiej Brytanii i Francji stłumiła powstanie tajpingów. Nadal jednak wybuchały lokalne powstania antymandżurskie, inspirowane najczęściej przez tajne organizacje, związane z Białym Lotosem. Wojna japońsko-chińska (1894-1895) zapoczątkowała faktyczny podział Chin na strefy wpływów obcych mocarstw i praktycznie nieograniczoną penetrację obcego kapitału w cesarstwie Qingów.

Pod koniec XIX wieku zaczęły powstawać pierwsze chińskie przedsiębiorstwa kapitalistyczne. Ich rozwój nie był chroniony przez rząd qingowski przed zagraniczną konkurencją. W kołach młodej burżuazji, właścicieli ziemskich i inteligencji pojawiały się tendencje reformatorskie, przede wszystkim dotyczące systemu oświaty, organizacji armii, rozwoju przemysłu i rolnictwa. Przywódcą środowisk zwolenników reform był Kang Youwei, który zdobył zaufanie cesarza Guangxu (1875-1908) i pod jego auspicjami rozpoczął realizację reform. Po stu dniach (1898) cesarzowa Cixi położyła kres przemianom. Cesarz został internowany, część reformatorów ujęta i stracona.

Rewolucja chińska

Napięcia społeczne w cesarstwie Qingów narastały. Nadal działały różne tajne stowarzyszenia. W 1898 roku w północno-wschodnich Chinach wybuchło powstanie bokserów (1898-1901), zorganizowane przez stowarzyszenie Yihequan (Pięść w imię sprawiedliwości i pokoju). Tak potocznie określa się członków tajnego stowarzyszenia. „Pięść” była jedną z grup wywodzących się z antymandżurskiego Stowarzyszenia Białego Lotosu. Słowo „pięść” (i w dalszej kolejności „bokserzy”) pochodzi od sztuki walk ćwiczonych przez członków ruchu. Bokserzy praktykowali także rozmaite techniki szamańskie, wprowadzając się przed walką w mistyczny trans.

Dwa lata później, w 1900 roku, powstańcy wkroczyli do Pekinu i zablokowali dzielnicę misji dyplomatycznych. Interwencja (1900-1901) Niemiec, Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Francji, Japonii, Rosji, Austro-Węgier i Włoch zakończyła się podpisaniem tzw. protokołu końcowego, w myśl którego Chiny miały w ciągu 39 lat spłacić kontrybucję 450 mln taeli. Ochronę ambasad w Pekinie miały sprawować obce wojska. Powstanie bokserów upadło.

W ostatnich latach XIX wieku Chiny nawiedził szereg klęsk żywiołowych, m.in. wystąpienie z brzegów Żółtej Rzeki i dwuletnia susza. Prorocy różnych buddyjskich i taoistycznych sekt winą za te wydarzenia obarczali cudzoziemców, którzy zakłócili istniejącą harmonię natury, budując koleje żelazne i otwierając kopalnie. Klęska żywiołowa spowodowała wzrost przestępczości na niespotykaną dotąd skalę. W obawie przed rabusiami napadającymi na wioski chłopi powierzali swoją ochronę tajnym stowarzyszeniom.

W 1905 roku walkę o wyzwolenie Chin podjęła Liga Związkowa (brzmi to podobnie jak Liga Polska, poprzedniczka Ligi Narodowej) założona w 1905 roku przez Sun Jat-sena. W 1907 roku sformułował on program Ligi w postaci 3 zasad:

  • nacjonalizmu (obalenie dynastii Qing)
  • demokracji (ustanowienie republiki)
  • dobrobytu ludu (zrównanie w prawach do ziemi)

W 1911 roku z inspiracji Ligi Związkowej wybuchło powstanie w Wuchangu, które zapoczątkowało rewolucję Xinhai. 29 grudnia 1911 roku w Nankinie zgromadzenie przedstawicieli zrewolucjonizowanych prowincji proklamowało Republikę Chińską i wybrało Sun Jat-sena na tymczasowego prezydenta. 12 lutego 1912 opublikowano edykt o detronizacji dynastii Qing.

Wuhan

Miasto Wuhan powstało przez połączenie trzech miast: Hankou, Hanyangu i Wuchangu. Na mocy zwartego miedzy Chinami, Francją i Imperium Brytyjskim traktatu tiencińskiego, kończącego II wojnę opiumową, otwarto Hankou dla handlu zagranicznego, co dało dodatkowy impuls do rozwoju gospodarczego trzech sąsiadujących ze sobą miast. W latach 1861-1896 przyznano w Hankou koncesje Brytyjczykom, Francuzom, Niemcom, Japończykom oraz Rosjanom, dzięki czemu powstało w tym mieście wiele zagranicznych przedsiębiorstw zajmujących się handlem i spedycją.

Hankou, Wuchang i Hanyang odegrały ważną rolę w XX-wiecznej historii Chin. W 1911 roku wybuchło powstanie w Wuchangu, które dało początek rewolucji Xinhai, w wyniku której doszło do obalenia dynastii Qing i proklamowania Republiki Chińskiej. Obszar dzisiejszego Wuhanu był główną areną walk pomiędzy siłami cesarskimi a rewolucjonistami, których nadrzędnym celem było zdobycie arsenału w Hanyangu. Obecne miasto Wuhan powstało w 1949 roku z połączenia trzech wspomnianych miast. W latach 50-tych XX wieku nastąpił szybki rozwój przemysłu, głównie ciężkiego i tekstylnego. W 1958 roku w mieście utworzono Wuhański Instytut Wirusologii, którego częścią jest otwarte w 2017 roku Narodowe Laboratorium Bezpieczeństwa Biologicznego, gdzie bada się niebezpieczne patogeny m.in. SARS i wirusa Ebola.

Sun Jat-sen

Sun Jat-sen urodził się w 1866 roku w rodzinie biednych chłopów. W 1879 został ściągnięty na Hawaje przez swojego starszego brata. Po ukończeniu szkoły podstawowej rozpoczął naukę w college’u „lolani School”, w którym uczył się języka angielskiego, historii Wielkiej Brytanii, matematyki, przyrody i religii chrześcijańskiej. W 1884 lub 1885 roku w czasie studiów medycznych w Hongkongu został ochrzczony przez amerykańskiego misjonarza. Uczęszczał do kościoła Tsai, założonego w 1888 roku przez brytyjską organizację misyjną London Missionary Society. Sun widział w rewolucji zjawisko podobne do misji zbawienia w kościołach chrześcijańskich, a jego nawrócenie na chrześcijaństwo wpłynęło na jego rewolucyjne idee.

Republika Chińska (1911-1949)

Brak przygotowania działaczy demokratycznych do przejęcia władzy po upadku dynastii Qing zmusił ich do kompromisu. 21 grudnia 1911 roku Sun przyjechał do Szanghaju, a następnie w trakcie spotkania w Nankinie został wybrany tymczasowo na prezydenta. W lutym 1912 roku zrzekł się prezydentury na rzecz generała Yuan Shikaia, będącego cesarskim ministrem. W ten sposób doszło do podziału władzy pomiędzy rewolucjonistów a dawnych zwolenników cesarza. W marcu 1912 uchwalono w Nankinie tymczasową konstytucję republiki. W sierpniu Sun Jat-sen założył partię polityczną Kuomintang, w której skład weszła Liga Związkowa i inne liberalne ugrupowania. Wybory w 1912 okazały się dla Kuomintangu wielkim sukcesem. Partia zdobyła 296 z 596 mandatów w izbie niższej i 123 z 274 w wyższej. W listopadzie 1912 roku Yuan Shikai zdelegalizował Kuomintang, rozwiązał parlament i wprowadził dyktaturę. To doprowadziło do walki pomiędzy Sunem a Yuanem. W kraju doszło do drugiej rewolucji, w trakcie której Sun i wojska wierne Kuomintangowi próbowały obalić reżim Yuana.

W 1915 roku Yuan ogłosił przywrócenie w Chinach monarchii, a sam koronował się na cesarza. To wszystko z pomocą Japończyków, którzy wykorzystując dążenia Yuana do władzy, w styczniu 1915 roku wysunęli 21 żądań warunkujących udzielenie pomocy. Domagali się oni m.in. udziału Japonii w kierowaniu polityką, finansami i wojskiem. Yuan przyjął te warunki i w grudniu ogłosił się cesarzem i wkrótce zmarł w 1916 roku. Władzę w Pekinie przejął po nim rząd Duana Qirui.

Walki wewnętrzne zapoczątkowały w Chinach tzw. erę militarystów, w trakcie której rzeczywistą władzę w wielu rejonach przejęli lokalni watażkowie. W rezultacie tych walk południowe Chiny pozostawały pod silnymi wpływami Kuomintangu, natomiast na północy faktyczną władzą podzieliło się kilku generałów. W latach 1912-1927 w południowych Chinach działały trzy rządy: Tymczasowy Rząd Nankiński (1912), wojskowy rząd w Kantonie (1921-1925) i Rząd w Kantonie, a następnie w Wuhanie (1925-1927). Rządy w południowych Chinach działały w opozycji do rządu pekińskiego na północy. Tam Kuomintang został zdelegalizowany przez Yuana, a tymczasowym zamiennikiem partii była Chińska Partia Rewolucyjna.

W trakcie I wojny światowej nastąpiło osłabienie nacisku politycznego i gospodarczego ze strony Wielkiej Brytanii, Francji, Niemiec i Rosji, zajętych wojną w Europie. Wzmocniły się natomiast wpływy Japonii i Stanów Zjednoczonych. Odrzucenie na paryskiej konferencji pokojowej w 1919 roku żądań chińskich w sprawie unieważnienia przywilejów i praw obcych mocarstw na ich terytorium, a także zwrotu poniemieckiego terytorium koncesyjnego w Shandongu (Szantung – prowincja na wschodnim wybrzeżu) wywołało masowe demonstracje, zwane jako Ruch 4 maja. Ten ruch to był zalążek KPCh.

Kuomintang został restaurowany 10 października 1919 roku, gdy Sun utworzył nowe ugrupowanie legitymujące się tą nazwą. Sam mianował się generalissimusem nowych władz. Po bezskutecznych próbach uzyskania pomocy od mocarstw zachodnich, jak i od Japonii, zwrócił się do ZSRR. Radziecki dyplomata Adolf Joffe odwiedził go w Szanghaju w 1922 i 1923 roku. Umowa pomiędzy rządem Suna a ZSRR została spisana w Manifeście Sun-Joffe ze stycznia 1923 roku. W kraju zaczęły organizować się kółka marksistowskie, z których w 1921 roku powstała Komunistyczna Partia Chin. W październiku 1923 roku Michaił Borodin, przedstawiciel Kominternu, przyjechał do Szanghaju i zdobył zaufanie Sun Jat-sena. Na początku 1924 roku Sunowi udało się zreorganizować i scalić Kuomintang w hierarchiczną strukturę, wzorowaną na partii bolszewickiej. Na mocy jego polecenia delegaci Kuomintangu wybrali do jego komitetu wykonawczego trzech przedstawicieli komunistów i zgodzili się na powołanie akademii wojskowej, na czele której stanął Czang Kaj-szek.

W 1924 komuniści nawiązali współpracę z Kuomintangiem, przekształconym w partię narodowo-rewolucyjną. Ta współpraca doprowadziła m.in. do utworzenia Armii Narodowo-Rewolucyjnej, podległej rządowi w Kantonie. Odegrała ona znaczną rolę w wojnie domowej lat 1924-1927. W celu doprowadzenia do zwołania ogólnokrajowego Zgromadzenia Narodowego Sun Jat-sen w imieniu rządu w Kantonie udał się na rokowania z rządem pekińskim, lecz jego śmierć w 12 marca 1925 roku przerwała jego misję. Chiny ogarnęła fala strajków, przeciw którym rząd w Pekinie zastosował ostre represje, co z kolei wywołało wspólne wspólne wystąpienia robotników, studentów a także kupców. Demonstracje te, znane jako Ruch 30 maja, sprzyjały podjęciu akcji wojennej przeciwko generałom sprawującym władzę na północy Chin. – A protesty na placu Niebiańskiego Spokoju w 1989 roku nazywa się w Chinach kontynentalnych incydentem z 4 czerwca.

Wojna Kuomintangu z komunistami

Armia Narodowo-Rewolucyjna rozpoczęła 9 lipca 1926 działania znane jako „ekspedycja północna”. Była to wielka kampania militarna przeprowadzona przez siły Kuomintangu w latach 1926-1928. Jej efektem było pokonanie rządzących na północy Chin militarystów i zjednoczenie kraju. Dowodzący tą armią Czang Kaj-szek, następca Sun Jat-sena, 12 kwietnia 1927 roku zerwał współpracę z komunistami, dokonał masakry ich zwolenników i utworzył nowy rząd w Nankinie. 1 sierpnia 1927 w Nanchangu wybuchło powstanie kierowane przez KPCh pod wodzą m.in. Zhou Enlaia. Tego samego roku w prowincji Hunan i częściowo w prowincjach Jiangxi i Guangdong wybuchło, pod przywództwem Mao Zedonga (za mojej młodości wymawiało się Mao Ce-tung), „powstanie jesiennych zbiorów” – jaka piękna nazwa! Oba te powstania uważa się za początek II rewolucyjnej wojny domowej (1927-1937). Powstanie w Nanchangu uznaje się za początek formowania Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej. W następstwie tych powstań w środkowych i południowych prowincjach prowincjach Chin powstały liczne tereny pod wyłączną kontrolą KPCH. Stały się one bazami rewolucyjnymi. Wojska kuomintangowskie na rozkaz Czang Kaj-szeka próbowały je zlikwidować podczas tzw. kampanii okrążających w latach 1930-1934. Cztery pierwsze zostały odparte, ale w czasie piątej przewaga wojsk Kuomintangu była tak znaczna, że komuniści zdecydowali opuścić swoje bazy. W czasie Wielkiego Marszu przedarli się oni do prowincji Shaanxi (na północy), gdzie utworzyli nową bazę w okolicy miasta Yan’an.

Mandżuria

18 września 1931 roku japońska Armia Kwantuńska wysadziła w powietrze odcinek należącej do Japonii Kolei Południowomandżurskiej i oskarżyła o sabotaż Chiny. W ten sposób rozpoczęły się działania zbrojne w Mandżurii. 9 marca 1932 roku Japończycy proklamowali utworzenie marionetkowego Państwa Mandżurskiego (Madżuko). Po opanowaniu Mandżurii uderzyli 7 lipca 1937 roku na Chiny właściwe. I tak rozpoczęła się wojna chińsko-japońska (1937-1945). Jej wybuch doprowadził do porozumienia komunistów z Kuomintangiem i utworzenia wspólnego frontu antyjapońskiego. W latach 1937-1945 Japończycy opanowali znaczne obszary Chin z Pekinem, Szanghajem, Nankinem, Kantonem, Wuhanem. Wojska chińskie kontrolowały obszar środkowych i zachodnich Chin.

Wojna na Pacyfiku

Rozpoczęcie przez Japończyków 7 grudnia 1941 roku wojny przeciw Stanom Zjednoczonym na Pacyfiku odciągnęło część sił japońskich z terenu Chin. O klęsce Japonii przesądziło zrzucenie przez Amerykanów bomb atomowych na Hiroszimę i Nagasaki w dniach 6 i 9 sierpnia 1945 roku oraz wojna wypowiedziana 9 sierpnia przez ZSRR Japonii. Armia Czerwona zajęła Mandżurię.

Po kapitulacji Japonii 2 września 1945 roku doszło wskutek mediacji amerykańskiego generała George’a Marshalla do porozumienia KPCh z Kuomintangiem w sprawie utworzenia rządu koalicyjnego w październiku 1945 roku. Jednak Czang Kaj-szek podjął działania zbrojne przeciwko siłom komunistycznym, co zapoczątkowało III rewolucyjną wojnę domową (1946-1949). Początkowo wojska Kuomintangu odnosiły sukcesy, ale w lipcu 1947 komuniści przeszli do zwycięskiej ofensywy. W zajętym Pekinie Mao Zedong proklamował 1 października 1949 roku utworzenie Chińskiej Republiki Ludowej. Do końca 1949 roku Chiny zostały opanowane przez siły komunistyczne. Czang Kaj-szek i rząd Kuomintangu znaleźli schronienie na wyspie Formozie (Tajwan) i tam przetrwała Republika Chińska.

Rok 1972

To był rok przełomowy. Chiny nawiązały stosunki dyplomatyczne z USA. Antony Sutton w swojej książce Skull and bones; Tajemna elita Ameryki pisze:

»W 1971 roku Nixon mianował George’a „Poppy” (poppy – mak, opium; zapewne aluzja do tego, że rodzina Bushów była zamieszana w handel narkotykami – przyp. W.L.) Busha (wtajemniczony w roku 1948) ambasadorem Stanów Zjednoczonych przy Organizacji Narodów Zjednoczonych, nie biorąc pod uwagę faktu, że Bush nie miał żadnego doświadczenia w dyplomacji. Jako główny delegat Stanów Zjednoczonych był odpowiedzialny za obronę będącej pierwotnym, wolnorynkowym członkiem Organizacji Narodów Zjednoczonych Republiki Chińskiej przed atakiem komunistycznych Chin. Mając do dyspozycji ogromną potęgę Stanów Zjednoczonych, Bush poniósł sromotną klęskę. Republika została usunięta z Organizacji Narodów Zjednoczonych, a jej miejsce zajęły komunistyczne Chiny. Niedługo po tej porażce Bush odszedł z Organizacji Narodów Zjednoczonych i objął funkcję przewodniczącego Krajowego Komitetu Partii Republikańskiej.

Nie jest to miejsce na opowiadanie całej historii amerykańskiego zaangażowania w Chinach. Zaczęło się ono od ingerencji Wall Street w rewolucję Sun Jat-sena w 1911 roku, który to epizod nie zapisał się jeszcze w świadomości opinii publicznej.

Podczas II wojny światowej Stany Zjednoczone pomogły chińskim komunistom w zdobyciu władzy. Autorytet w sprawach związanych z Chinami Chin-tung Liang napisał w swojej książce na temat generała Josepha W. Stilwella, w latach 1942-1944 będącego głównym przedstawicielem Stanów Zjednoczonych w Chinach, że: „Z punktu widzenia walki z komunizmem [Stilwell] bardzo źle przysłużył się Chinom”.

Stilwell był jednak jedynie wykonawcą rozkazów wydawanych w Waszyngtonie przez generała George’a C. Marshalla. Admirał Cooke oświadczył Kongresowi: „w 1946 roku generał Marshall użył taktyki przerwy w dostawie amunicji, by w niezauważalny sposób rozbroić chińskie oddziały”.

W przypadku generała Marshalla należy jednak pamiętać, że w Stanach Zjednoczonych to władze cywilne mają ostatnie słowo w sprawach związanych z wojskowością, co prowadzi nas do ówczesnego sekretarza wojny Henry’ego L. Stimsona – zwierzchnika Marshalla i członka zakonu (od 1888 roku). Zadziwiającym zbiegiem okoliczności Stimson sprawował funkcję sekretarza wojny także w roku 1911, czyli w czasie rewolucji Sun Jat-sena.

Historia zdradzenia Chin i roli, jaką odegrał w tym Zakon ukaże się dopiero w kolejnym tomie. Tymczasem pragniemy jedynie zwrócić uwagę na decyzję o budowie komunistycznych Chin jako nowego ramienia dialektyki. Decyzja ta podjęta za rządów prezydenta Richarda Nixona, a w czyn wprowadził ją Henry Kissinger (Chase Manhattan Bank) i George „Poppy” Bush (Zakon).

W chwili, gdy książka ta zostanie oddana do druku (początek 1984 roku) Bechtel Coropration zakłada nową firmę, Bechtel China Inc., zajmującą się realizacją kontraktów inżynieryjnych i budowlanych dla chińskiego rządu. Nowym prezesem Bechtel China Inc. Został Sydney B. Ford, były kierownik do spraw marketingu Bechtel Civil & Minerals Inc. Obecnie Bechtel pracuje nad studiami dla China National Coal Development Corporation i China National Offshore Oil Coropration – obie są rzecz jasna chińskimi organizacjami komunistycznymi.

Wygląda na to, że Bechtel pełni obecnie podobną funkcję, jaka swego czasu przypadła mającej siedzibę w Detroit Albert Kahn Inc. – firmie, która w 1928 roku zajęła się wstępnymi studiami i planowaniem pierwszego radzieckiego planu pięcioletniego.

Około roku 2000 komunistyczne Chiny będą „supermocarstwem” zbudowanym dzięki amerykańskiej technologii i amerykańskim umiejętnościom. Celem Zakonu jest prawdopodobnie doprowadzenie do konfliktu pomiędzy tą potęgą a Związkiem Radzieckim.

Nie ulega wątpliwości, że Betchel wykona swoje zadanie. Dla firmy tej pracuje były dyrektor CIA, Richard Helms, a także sekretarz stanu George Schultz i sekretarz obrony Caspar Weinberg. Gdyby jakiś waszyngtoński planista zajmujący się bezpieczeństwem narodowym wychylił się na tyle, by zaprotestować, będzie miał do czynienia z potężna i wpływową grupą.«

Uwagi końcowe

Informacje podawane przez Wikipedię są prezentowane w sposób chaotyczny i niespójny. Czasem nawet jedne przeczą drugim. To jest szczególnie widoczne, gdy korzysta się z linków w tekście podstawowym. Stąd też i mój przekaz może być trudny i męczący w odbiorze. Na pocieszenie mogę tylko powiedzieć, że ja też się męczyłem, gdy próbowałem zrozumieć, o co w tym wszystkim chodziło, a może chodzi, bo przecież to nadal trwa. Niemniej jednak i w tym chaosie można wyłowić fakty, które skłaniają do refleksji. To, co mnie uderzyło, tak jakbym dostał obuchem w głowę, to to, gdy zobaczyłem flagę Kuomintangu. Jej masońskie konotacje nie pozostawiają złudzeń – nawet tam dotarli.

Ilustracja

Sam Kuomintang to partia, która pierwotnie reprezentowała tak zwany chiński socjalizm, a dopiero z czasem przeszła na pozycje prawicowe. Tak pisze Wikipedia i ma na myśli współczesny Kuomintang. Ale czy rzeczywiście tak jest? Ten chiński socjalizm, to jedna z trzech zasad ludowych Kuomintangu. Wikipedia nie pisze, która to zasada. A były trzy: nacjonalizm, demokracja i dobrobyt ludu. Pisze tylko, że została zdefiniowana przez Sun Jat-sena jako socjalistyczna. Polegała na podziale środków do życia na: transport, mieszkanie, jedzenie i odzież. Można to też rozumieć jako pomoc społeczną, gospodarkę przemysłową i równowagę w podziale gruntów. Skąd my to znamy? Nie będziesz miał nic, będziesz szczęśliwy.

Z powodu konfliktu w Kantonie z krajami zachodnimi na początku lat 20-tych XX wieku, nastąpiło zbliżenie ideologiczne i polityczne Chin i Związku Radzieckiego. Państwa kolonialne określiły działania rządu chińskiego jako „czerwoną rewolucję”.

Wielu działaczy powiązanych z Kuomintangiem zostało przeszkolonych na moskiewskim Uniwersytecie im. Sun Jat-sena. Ze względu na powiązania z rządem radzieckim, na Zachodzie Czang Kaj-szek określany był na ogół jako „czerwony”. W czasie radzieckich pochodów pierwszomajowych portrety Czanga „maszerowały” razem z portretami Marksa, Lenina i Stalina, a Czang był często postacią kronik filmowych. Doradcy radzieccy wspomagali budowę republikańskiej armii chińskiej, a wojsko chińskie było dozbrajane dzięki pomocy finansowej Sowietów. Nawet gdy Kuomintang zerwał z ZSRR w 1926 roku i rozpoczął zbrojne walki z komunistami, to kontynuował politykę antykapitalistyczną oraz promowanie myśli rewolucyjnej. Wbrew późniejszym opiniom komunistów, dotyczących prokapitalistycznych poglądów Czanga, Czang Kaj-szek potępiał kapitalizm i rządy kapitalistów, nawet w okresie zbrojnych walk z Komunistyczną Partią Chin.

Tak to opisuje Wikipedia. Skoro więc komuniści walczyli z komunistami, to, o co w tym wszystkim chodziło? Może o to, by bez względu na wynik, nasze było na wierzchu. A zatem, czy to Chińczyki trzymają się mocno, czy może Żydzi trzymają się mocno? Ale na to pytanie, to już każdy sam sobie musi odpowiedzieć.

2 thoughts on “Chiny

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s