Ostatnio przeglądam mój stary podręcznik do nauki angielskiego Język angielski dla zaawansowanych Irena Dobrzycka Bronisław Kopczyński „Wiedza Powszechna” Warszawa 1983. W lekcji Daniel Defoe in the Pillory (Daniel Defoe pod pręgierzem) jedno z ćwiczeń polegało na przetłumaczeniu polskiego tekstu na angielski. Poniżej jego fragment:

Piąty listopada jest specjalnym dniem dla angielskich dzieci i ta noc nie będzie spokojna. Mój Boże, jakie to straszne, a dlaczego? W 1605 roku pewien człowiek zwany Guy Fawkes [gaj foks] usiłował wysadzić w powietrze Parlament, ale złapano go w samą porę, ukrywającego się w piwnicach budynku. Od tego czasu dzieci angielskie, pokolenie za pokoleniem, obchodzą piąty listopada jako rodzaj święta, dzień Gay Fawkes’a. Chłopcy i dziewczęta robią kukły Guy Fawkes’a z papieru, starych ubrań, kijów i słomy, a wieczorem palą je wśród dymu i hałasu. Rozpalają ogniska, cieszą się wystrzeliwaniem sztucznych ogni po całym kraju.

Kiedyś, gdy uczyłem się z tego podręcznika, to nie zwróciłem na to uwagi, bo byłem za głupi, ale nawet gdybym zwrócił, to i tak niewiele bym się dowiedział. W Wielkiej Encyklopedii Powszechnej PWN (1962-70) jest tylko lakoniczna wzmianka o nim i o spisku prochowym. To były inne czasy. Dziś jest internet i Wikipedia, a więc dostęp do informacji jest nieograniczony. Jest ich na ten temat multum, tylko trzeba wpisać w wyszukiwarkę odpowiednią frazę.

W Wikipedii można m.in. przeczytać:

Guy Fawkes, również Guido Fawkes (ur. 13 kwietnia 1570 w Yorku, zm. 31 stycznia 1606 w Londynie) – angielski wojskowy, członek grupy katolików, którzy zaplanowali zakończony fiaskiem spisek prochowy z 1605 roku.

Spisek prochowy (ang. Gunpowder Plot) – nieudany zamach zorganizowany w Londynie 5 listopada 1605 przez grupę angielskich spiskowców, mający na celu zabójstwo króla Anglii i Szkocji Jakuba I.

W nocy z 4 na 5 listopada jeden ze spiskowców Guy Fawkes został znaleziony z 36 beczkami prochu w podziemiach Parlamentu. Późniejsze śledztwo ujawniło spisek małej grupy angielskich katolików, który trwał 2 lata. Plan zakładał detonację ładunku pod Izbą Lordów w momencie otwarcia Parlamentu i uśmiercenie tym samym, obok króla, zgromadzonych w niej przedstawicieli szlachty, biskupów oraz członków Izby Gmin. Autorem planu nie był w istocie Fawkes – kluczowymi postaciami w spisku byli Thomas Percy i Robert Catesby. Po 2 miesiącach procesu zamachowcy – w liczbie ośmiu – zostali skazani na śmierć przez powieszenie i poćwiartowanie. Egzekucja czterech z nich odbyła się 30 stycznia 1606, pozostałych – dnia następnego. Fawkes w dniu egzekucji skoczył z szafotu i złamał kark, by uniknąć okrutnej śmierci.

Incydent odbił się szerokim echem w całej ówczesnej Europie. Wykorzystywany był również do kreowania nastrojów antykatolickich w samej Anglii, stał się motywem wielu utworów satyrycznych.

Noc ta znana jest pod nazwą Guy Fawkes Night lub Bonfire Night. Co roku, w rocznicę zamachu, odbywają się w Londynie obchody upamiętniające to wydarzenie. W listopadzie 2005 odbyły się huczne uroczystości z okazji 400-lecia pamiętnej nocy. Do tej historii nawiązuje też komiks Alana Moore’a V jak vendetta i film na jego podstawie. W 1847 pisarz francuski Juliusz Verne napisał sztukę teatralną w pięciu aktach wierszem La Conspiration des poudres o tych wydarzeniach. Sztuka została wydana drukiem w XX wieku, ale jeszcze nie została wystawiona.

x

Urodził się w roku 1570 przy ulicy Stonegate w Yorku. Był drugim z czwórki dzieci Edwarda Fawkesa, prokuratora i adwokata sądu konsystorskiego w Yorku, oraz jego żony Edith. Babka od strony ojca – Ellen Harrington – pochodziła z rodziny protestanckich urzędników państwowych, natomiast rodzina od strony matki należała do papistów. Kuzyn Fawkesa, Richard Cowling, został jezuickim kapłanem. „Guy” było rzadkim imieniem w Anglii, lecz mogło zyskać popularność w hrabstwie York ze względu na miejscową osobistość – sir Guya Fairfaksa ze Streeton.

Gdy miał osiem lat, zmarł jego ojciec. Matka powtórnie wyszła za mąż za katolika. Fawkes przeszedł później na katolicyzm i wyjechał na kontynent, gdzie walczył w wojnie osiemdziesięcioletniej po stronie katolickiej Hiszpanii przeciw holenderskim kalwinistom. Podróżował po Hiszpanii w poszukiwaniu wsparcia dla katolickiej rebelii w Anglii, lecz bez skutku. Przyjął hiszpańską formę imienia Gwidon, gdy walczył po stronie Hiszpanów przeciw Niderlandom. Spotkał tam Thomasa Wintoura, z którym wrócił do Anglii.

Wintour przedstawił Fawkesa Robertowi Catesby’emu, który planował dokonać zamachu na króla Jakuba I i przywrócić katolickiego monarchę na tron. Spiskowcy wydzierżawili kryptę pod Izbą Lordów i uczynili Fawkesa odpowiedzialnym za stanie na straży prochu, który składowany był w podziemiach. Nocą 5 listopada Fawkes został ujęty przez władze, które zaalarmowane anonimowym listem, ostrzegającym przed niebezpieczeństwem, przeszukiwały Pałac Westminsterski. Przez następnych parę dni Fawkes był przesłuchiwany i torturowany. Skazano go na śmierć przez powieszenie i poćwiartowanie, lecz uniknął męki, jaką niosła okrutna kara, gdyż złamał kark, skacząc tuż przed egzekucją z szafotu, na którym miał być powieszony, wypatroszony i poćwiartowany 31 stycznia.

Nazwisko Fawkesa jest utożsamiane ze spiskiem prochowym, który co roku, poczynając od 5 listopada 1605 roku, upamiętnia się obchodami Dnia Guya Fawkesa, podczas którego na stosie płonie kukła Fawkesa, a w tle często widać pokazy sztucznych ogni.

W 1579 roku, gdy Guy miał osiem lat, zmarł jego ojciec. Kilka lat później matka ponownie wyszła za mąż za katolika Dionisa Baynbrigge’a (alternatywna pisownia to Denis Bainbridge) ze Scotton w Borough Harrogate. Fawkes mógł zostać katolikiem pod papistycznymi wpływami rodziny Baynbrigge oraz katolickich odłamów rodzin Pulleynów i Percych ze Scotton albo w trakcie nauki pobieranej w St. Peter’s School w Yorku. Dyrektor szkoły spędził około 20 lat w więzieniu za odrzucenie anglikanizmu, a wicedyrektor, John Pulleyn, pochodził ze znamienitej katolickiej rodziny w Yorkshire – Pulleynów z Blubberhouses. Pisarka Catharine Pullein w pracy z 1915 roku zatytułowanej „Pulleynowie z Yorkshire” (ang. The Pulleynes of Yorkshire) sugeruje, że katolicka edukacja Fawkesa była rezultatem wpływów jego krewnych − Harringtonów, którzy znani byli z udzielania schronienia księżom, z których jeden towarzyszył Fawkesowi w drodze do Flandrii w latach 1592–1593.

Mamy tu informację, że babka Fawkes’a od strony ojca, Ellen Harrington, pochodziła z rodziny protestanckich urzędników i że Harringtonowie udzielali schronienia księżom. Można więc zadać sobie pytanie: kim tak naprawdę byli ci „protestanccy” Harringtonowie i ci „księża”, którym oni pomagali?

O ujawnieniu spisku Wikipedia pisze tak:

Kilku konspiratorów było zaniepokojonych obecnością innych katolików na otwarciu sesji Parlamentu. Wieczorem 26 października Lord Monteagle otrzymał anonimowy list sugerujący, by nie pojawiał się w Parlamencie oraz „wyjechał do swego hrabstwa i tam, w bezpiecznej odległości, oczekiwał rozwoju wypadków (…) straszny cios zostanie zadany temu parlamentowi”.

Spiskowcy, poinformowani przez jednego ze służących Monteagle’a, szybko dowiedzieli się o istnieniu listu, lecz postanowili zrealizować swoje plany, gdyż zdawało się, że list „potraktowano jako głupi kawał”. Fawkes sprawdził kryptę 30 października i zdał raport, że wszystko jest w porządku. Podejrzenia Monteagle’a zostały jednak wzbudzone do tego stopnia, że list pokazano Jakubowi I. Król nakazał sir Thomasowi Knyvetowi przeszukanie piwnic pod Parlamentem. Przeszukanie odbyło się 5 listopada. Fawkes zajął stanowisko późną nocą poprzedniego dnia, uzbrojony w lont i zegarek otrzymany od Percy’ego, „gdyż powinien wiedzieć jak szybko mijał czas”. Znaleziono go, gdy chwilę po północy opuszczał piwnicę, i aresztowano. W środku piwnicy odnaleziono ukryte pod stosami drewna na opał i węgla, beczki z prochem.

To ciekawe, bo 11 września 2001 roku o zamachu dowiedzieli się tylko ci, którzy mieli się dowiedzieć i nikt inny. Informacja nie wyciekła na zewnątrz.

5 listopada 1605 roku londyńczycy zostali zachęceni, by – jako wyraz radości, że królowi udało się uniknąć śmierci – zapalić ogniska, „ale tak, by świadectwo ich radości odbywało się bez niebezpieczeństw i nieporządków”. Parlament uchwalił ustawę, mającą moc prawną aż do 1859 roku, ustanawiającą każdy 5 listopada dniem dziękczynienia za „napełniający radością dzień wybawienia”. Choć Fawkes był tylko jednym z trzynastu spiskowców, jest dziś najmocniej kojarzony z nieudanym spiskiem.

x

Zadałem pytanie AI: Kim był Guy Fawkes i o co chodziło w tzw. spisku prochowym? I otrzymałem taką odpowiedź:

Guy Fawkes był angielskim żołnierzem i uczestnikiem tzw. spisku prochowego z 1605 roku – nieudanego planu wysadzenia parlamentu angielskiego wraz z królem James VI and I podczas uroczystego otwarcia sesji parlamentu.

Tło wydarzeń

Po reformacji w England katolicy byli poddawani różnym ograniczeniom religijnym i politycznym. Część z nich liczyła, że po objęciu tronu przez Jakuba I sytuacja się poprawi, ale tak się nie stało. W odpowiedzi grupa katolickich konspiratorów pod wodzą Robert Catesby postanowiła dokonać zamachu.

Na czym polegał spisek?

Plan był prosty, choć niezwykle radykalny:

• wynająć pomieszczenie pod budynkiem parlamentu,
• zgromadzić tam beczki z prochem strzelniczym,
• zdetonować je podczas obecności króla, członków parlamentu i najważniejszych urzędników państwa,
• po zamachu wywołać powstanie i przywrócić katolickie rządy.

Guy Fawkes, mający doświadczenie wojskowe i znajomość materiałów wybuchowych, został wyznaczony do pilnowania prochu i odpalenia ładunków.

Jak odkryto spisek?

Kilka dni przed planowanym zamachem anonimowy list ostrzegł jednego z lordów, aby nie uczestniczył w otwarciu parlamentu. Władze przeprowadziły przeszukanie piwnic pod budynkiem i w nocy z 4 na 5 listopada 1605 roku znalazły Fawkesa przy 36 beczkach prochu.

Po aresztowaniu był torturowany i ujawnił informacje o współspiskowcach. Większość z nich zginęła podczas obławy lub została później stracona.

Skutki

Nieudany zamach doprowadził do jeszcze większej nieufności wobec katolików i zaostrzenia represji wobec nich w Anglii.

Wydarzenie to jest dziś upamiętniane 5 listopada podczas Bonfire Night (znanej też jako Guy Fawkes Night), kiedy w wielu miejscach w Wielkiej Brytanii organizowane są pokazy fajerwerków i palone są kukły przedstawiające Fawkesa.

Dlaczego Guy Fawkes jest dziś tak znany?

Choć nie był przywódcą spisku, stał się jego najbardziej rozpoznawalną twarzą. Jego stylizowana maska została spopularyzowana przez komiks i film V for Vendetta i obecnie jest używana przez różne ruchy protestacyjne na całym świecie jako symbol sprzeciwu wobec władzy.

Co ciekawe, w brytyjskiej kulturze pamięć o Fawkesie przez stulecia miała raczej wydźwięk negatywny – jako przypomnienie nieudanego zamachu – a dopiero współcześnie część osób zaczęła postrzegać go jako symbol buntu przeciw establishmentowi.

x

Ten wierszyk Remember, remember the 5th of november zna w Anglii każde dziecko. W artykule Dlaczego w Wielkiej Brytanii obchodzi się dzień Guya Fawkesa można przeczytać:

Wydarzenia z 5 listopada mocno poruszyły XVII wieczną Europę. W 1606 roku decyzją króla, rząd uchwalił szereg ustaw antykatolickich. Zaczęły się represje i prześladowania. Od tamtej pory aż do XIX wieku, katolicy nie mogli pełnić żadnych oficjalnych urzędów państwowych.

x

W internecie można znaleźć wiele stron poświęconych spiskowi prochowemu i jego bohaterowi, ale o jednym zapewne nie napiszą. O tym, co można przeczytać w The New Lexicon Webster’s Encyclopedic Dictionary of The English Language Canadian Edition 1988:

„Fawkes Guy (1570-1606), English conspirator. With other Catholics he formed the Gunpowder Plot to blow up James I and parlament (Nov. 5, 1605). The plot, which may have been the work of government agents provocateurs, was discovered (Nov. 4, 1605), and Fawkes and others were executed. Guy Fawkes Day (Nov. 5) is celebrated in Britain with bonfires, fireworks and the burning of Guys.”

A więc spisek, który możliwe, że był (which may have been) dziełem rządowych agentów prowokatorów. Jeśli to połączymy z faktem, że po tym wydarzeniu rząd uchwalił szereg ustaw antykatolickich, to wydaje się, że ten tryb przypuszczający można zamienić w twierdzenie mające znamiona dużego prawdopodobieństwa. I jeszcze ta zbiorowa odpowiedzialność za czyn kilkunastu osób.

Mamy tu dokładny opis tego, jak tworzy się konflikt, w tym wypadku konflikt katolików z protestantami, który trwa do dziś. Jak stworzyć taki konflikt? Po obu stronach muszą być podstawieni ludzie, którzy nie mają nic wspólnego z protestantami i katolikami. U nas, w tej abstrakcyjnej Polsce, będącej bardziej ideą niż państwem, wykreowano konflikt katolicko-prawosławny. I zrobili to ci sami, którzy zrobili to w Wielkiej Brytanii. Warto o tym pamiętać – bo na naszych oczach, po wielomilionowych przesiedleniach pod pretekstem wojny, która toczy się na 1/5 obszaru Ukrainy – trwa kreowanie konfliktu polsko-ukraińskiego, w którym po obu stronach są Ukraińcy. Z jednej strony ci starzy, zasymilowani, z okresu powojennych przesiedleń, z drugiej – ci nowi „uchodźcy” wojenni. Oczywiście na górze, po obu stronach, zawsze ci sami.